વ્યતિપાત વ્રત અને તેના વિધિ-વિધાન…..

by

જય શ્રીકૃષ્ણ મિત્રો/વડીલો,

          આજે પવિત્ર પાવન પુરૂષોત્તમ માસની સાથે વ્યતિપાત યોગનો સમન્વય. તો આ બુધાષ્ટમી અને વ્યતિપાતના સંયોગ ના પવિત્ર દિને માણીએ વ્યતિપાત વ્રત અને તેના વિધિ-વિધાન…..

વ્યતિપાત વ્રત [વરાહપુરાણ ]

Vyatipat varah

વ્યતિપાત એ દર મહિને એક દિવસ આવતો યોગ છે. આ યોગમાં કરાયેલું પુણ્યકાર્ય અનંત ગણું ફળ આપનાર છે. આ વ્રતની કથા વરાહપુરાણમાં નીચે મુજબ આપેલ છે.

પુરૂષોત્તમ માસમાં પણ આ વ્યતિપાતનો યોગ આવે છે. એમ તો આ આખો માસ પુણ્ય માસ છે. તેમાં આ વ્યતિપાતનો મહિમા સૌથી વિશેષ છે.

સ્વર્ગમાં બૃહસ્પતિ નામના દેવતાઓના ગુરુ હતા. એકવારચંદ્રમા એ બૃહસ્પતિની સ્ત્રી તારાનું હરણ કર્યું. બૃહસ્પતિએ આ ફરિયાદ દેવતાઓ આગળ કરી. તે વખતે સૂર્યનારાયણે ચંદ્રને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પરંતુ ચંદ્ર કોઈ રીતે સમજ્યો નહી.આ કુકૃત્યથી સૂર્યને ચંદ્રના ઉપર ખૂબ ક્રોધ ચડ્યો.

આ બાજુ ચંદ્ર પણ સૂર્યને રોષની દ્રષ્ટિથી જોવા લાગ્યો. અને એ બંને દિવ્ય દેવતાઓના રોષની વચ્ચેથી એક ઉગ્ર તેજનું બિંબ પૃથ્વી પર પડ્યું ! એ તેજોબિંબથી એક કુરૂપ અને વિકરાળ પુરૂષ ઉત્પન્ન થયો.

આવો ભયંકર પુરૂષ ગર્જના કરતા બોલ્યો : “હું ખૂબ જ ભૂખ્યો છું અને તમારા ક્રોધમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો હોવાથી ક્યાંય પણ શાંતિ થતી નથી. માટે મારી ભૂખ તથા અશાંતિને રોક્વાનો આપ ઉપાય બતાવો.”

સૂર્ય અને ચંદ્રે તેને કહ્યું : “ ભાઈ ! તું અમારા બંનેના રોષથી ઉત્પન્ન થયો છે, માટે આજથી તારું નામ ‘વ્યતિપાત’ પડશે. અમે તને વરદાન આપીએ છીએ કે તું બધા યોગોનો સ્વામી અને અધિપતિ ગણાઈશ. તારી ઉત્પત્તિના દિવસને લોકો વ્યતિપાત યોગના નામથી ઓળખશે અને તારા યોગમાં જે કોઈ મનુષ્યો સ્નાન, દાન અને પુણ્ય-કાર્ય કરશે, તેને અનંતગણું ફળ મળશે. જગતના પુણ્યાત્માઓના પુણ્યથી તારી ભૂખ અને અશાંતિ દૂર થશે.”

તે દિવસથી આ વ્યતિપાત નામનો યોગ મહા પવિત્ર થયો. આ કારણથી તે યોગમાં સ્નાન, દાન અને પુણ્યકર્મ કરનારને સંસારનાં તમામ સુખો અને અંતે મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે.

વ્યતિપાત વ્રત [નારદપુરાણ]

vyatipat narad

નારદપુરાણમાં આ વ્રતનું આખ્યાન આ મુજબ આપેલ છે.

પૂર્વ હૈહય નામનો એક રાજા હતો; તેણે ઋષિમુનિઓના કહેવાથી આ વ્યતિપાતનું શ્રદ્ધાપૂર્વક વ્રત કર્યું હતું.

એક વાર આ રાજા વનમાં મૃગયા રમવા માટે ગયો ત્યાં ચારે તરફ તૃષ્ણાની આગથી સળગતું એક ભૂંડ તેના જોવામાં આવ્યું. આ ભૂંડને હૈહય રાજાએ પૂછ્યું :

“ભાઈ ! તને આટલું બધું દુ:ખ કેમ પડ્યું છે ?”

ભૂંડે જવાબ આપ્યો : “હે રાજા ! પૂર્વજન્મમાં હું એક શ્રીમંત વાણિયો હતો. પરંતુ મારા પાસે ધન હોવા છતાં મેં કાંઈ દાનપુણ્ય કર્યું નહી. આથી મારી પાસે આવનાર અતિથિ કે અભ્યાગતને પણ મેં નિરાશ કરીને પાછા કાઢ્યા.

એક વાર વ્યતિપાતને દિવસે મારે ત્યાં એક બ્રાહ્મણ ભિક્ષામાંગવા આવ્યો. પરંતુ મેં તેને ધક્કો મારીને બહાર કાઢી મૂક્યો.

આથી બ્ર્રાહ્મણે જતી વખતે મને શાપ આપ્યો કે “ હે મદાંધ વાણિયા ! તેં આજના પુણ્યદિવસે મને યથાશક્તિ ભિક્ષા નહીં આપતાં મારું અપમાન કર્યું છે, માટે એ સંતાપથી જેવી પીડા મને થઈ છે એના કરતાં એકસો ગણા અગ્નિથી બળનારો તું ભૂંડ યોનિમાં જન્મ પામીશ.”

બ્રાહ્મણનો શાપ સાંભળીને હું તેના ચરણમાં પડી ગયો. અને મેં તેની ક્ષમા માંગીને આ શાપનું નિવારણ પૂછ્યું ત્યારે એ બ્રાહ્મણે કહ્યું કે તું ભૂંડની યોનિમાં દુ:ખી થતો હોઈશ ત્યારે કોઈ દયાળુ આવીને તને વ્યતિપાતના વ્રતનું ફળ આપશે;તો જ તું એ દુ:ખમાંથી મુક્ત થઈને સ્વર્ગમાં જઈશ.”

આ દુ:ખી ભૂંડની વાત સાંભળીને હૈહય રાજાને બહુ જ દયા આવી અને પોતે કરેલા વ્યતિપાત વ્રતનું ફળ તેણે એ ભૂડને આપ્યું. આ પુણ્યના પ્રભાવથીએ ભૂંડ તત્કાળ સ્વર્ગનો અધિકારી બન્યો અને એને અક્ષયફળ પ્રાપ્ત થયું.

આ વ્યતિપાત વ્રતનો આવો દિવ્ય મહિમા છે.

વ્યતિપાત વ્રતની વિધિ

          આ કારણથી આ યોગ મહાન પવિત્ર બન્યો છે. પુરૂષોત્તમ માસમાં જ્યારે આ યોગ આવે ત્યારે પુરૂષોત્તમ માસના વ્રતના સાથે આ વ્રત સહસ્ત્રગણું પુણ્ય આપનારો બને છે.

વ્યતિપાતના દિવસે પ્રાત:કાળમાં નદી, તળાવ કે જળાશયમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને પછીથી “ ૐ વ્યતિપાતાય નમ:” એ નામનો ૧૦૮ વાર જપ કરવો. એ દિવસે આખો ઉપવાસ કરવો.

ત્યાર બાદ તાંબાના ઘડામાં સાકર ભરીને તેના પર તાંબાનું કોડિયું ઢાંકીને તેમાં સોનાનું કમલપુષ્પ પધરાવવું અને એનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. ધૂપ, દીપ અને જુદાં જુદાં ફળો અને મિષ્ટાન્નનું નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું અને ત્યારબાદ આ પ્રમાણે પ્રાર્થના કરવી.

હે વરદાતા વ્યતિપાત દેવ ! હું આપને વારંવાર પ્રણામ કરું છું. મેં આપનું વ્રત કરીને યથાશક્તિ ફળ, તાંબુલ અને દક્ષિણા મૂકવી અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણને એ કળશ સહિત બધું દાન આપવું. આવી રીતે તેર વાર વ્યતિપાતનાં વ્રતો કરીને ચૌદમાં વ્યતિપાતને દિવસે તેનું ઉદ્યાપન કરવું. તે દિવસે “ ૐ વ્યતિપાતાય સ્વાહા”  એ મંત્ર વડે ઘી, દૂધ અને તલનો ૧૦૮ વાર હોમ કરવો અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણને યથાશક્તિ વસ્ત્ર, અલંકાર અને દક્ષિણા આપવી.

આ વ્રત કરનાર મનુષ્ય આ લોકમાં માન-સન્માન, ધન, આરોગ્ય અને અનેક પ્રકારના વૈભવો ભોગવીને અંતે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે છે.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: